Trong lịch sử nhân loại, có những công trình dù đã biến mất từ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm nhưng vẫn khiến hậu thế không ngừng tò mò. Hải đăng Alexandria là một trong số đó. Công trình từng đứng sừng sững trên đảo Pharos, ngoài khơi thành phố Alexandria của Ai Cập cổ đại, được xem là một trong Bảy kỳ quan của thế giới cổ đại.
Ngày nay, hải đăng alexandria không còn tồn tại nguyên vẹn. Những trận động đất liên tiếp trong thời Trung cổ đã khiến công trình sụp đổ, phần lớn tàn tích nằm dưới đáy biển. Tuy nhiên, thông qua các ghi chép cổ, hình ảnh trên tiền xu, những mô tả của các học giả và phát hiện khảo cổ dưới nước, con người vẫn có thể hình dung phần nào về kỳ quan từng được coi là một trong những công trình cao nhất thế giới.
Vị trí địa lý của Hải đăng Alexandria
Vấn đề đầu tiên cần tìm hiểu là Hải đăng Alexandria ở đâu và bắt đầu từ một tên gọi khác là Pharos Alexandria, lấy tên theo đảo Pharos – nơi công trình được xây dựng. Đảo Pharos nằm trước cảng Alexandria, thuộc bờ biển phía bắc Ai Cập, nhìn ra Địa Trung Hải.
Alexandria được Alexander Đại đế thành lập vào năm 331 trước Công nguyên và nhanh chóng phát triển thành một trung tâm thương mại, văn hóa và tri thức quan trọng của thế giới Hy Lạp hóa. Thành phố sở hữu vị trí chiến lược, kết nối Ai Cập với vùng Địa Trung Hải và nhiều khu vực khác.
Việc xây dựng một công trình lớn ở cửa cảng vì thế có ý nghĩa rất rõ ràng. Những vùng biển xung quanh Alexandria có các bãi cạn và đá ngầm, khiến việc định hướng vào cảng không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Strabo, một nhà địa lý Hy Lạp sống vào khoảng thế kỷ I trước Công nguyên, mô tả khu vực này có địa hình thấp và nhiều chướng ngại dưới nước, do đó cần một công trình cao và dễ nhận biết để giúp thủy thủ xác định đường vào cảng. Chính nhu cầu hàng hải đó đã tạo nên một trong những công trình nổi tiếng nhất của thế giới cổ đại.
Thời gian xây dựng Hải đăng Alexandria
Hải đăng Alexandria được xây dựng vào đầu thế kỷ III trước Công nguyên, dưới thời vương triều Ptolemaios cai trị Ai Cập.
Nguồn tư liệu hiện đại thường đặt quá trình xây dựng vào khoảng năm 280 trước Công nguyên và cho rằng công trình được hoàn thành dưới triều vua Ptolemy II Philadelphus. Bảo tàng Ai Cập cho biết công trình được hoàn thành khoảng năm 240 trước Công nguyên, trong khi các nguồn lịch sử khác đưa ra những mốc hơi khác nhau do tư liệu cổ không hoàn toàn thống nhất.
Ptolemy I Soter, vị tướng từng phục vụ Alexander Đại đế, trở thành người cai trị Ai Cập sau khi đế chế của Alexander tan rã. Ông thành lập vương triều Ptolemaios, một triều đại có nguồn gốc Macedonia nhưng cai trị Ai Cập trong nhiều thế kỷ.
Công trình Hải đăng vì vậy vừa đáp ứng nhu cầu hàng hải, vừa thể hiện tham vọng của Alexandria. Thành phố đang được xây dựng thành một trung tâm quyền lực mới cần những công trình đủ lớn để khẳng định vị thế.
Theo Bảo tàng Ai Cập, Ptolemy I là người khởi xướng dự án, còn quá trình xây dựng được bắt đầu dưới thời con trai ông. Công trình mất nhiều năm mới hoàn thành và từng được xem là một trong những kiến trúc nhân tạo cao nhất thế giới.
Người thiết kế Hải đăng Alexandria
Một cái tên thường được nhắc đến khi nói về hải đăng alexandria là Sostratus thành Cnidus, một kiến trúc sư Hy Lạp.
Các nguồn tin tức tổng hợp cổ đại gắn Sostratus với việc xây dựng công trình. Tuy nhiên, vai trò chính xác của ông vẫn là chủ đề được các nhà nghiên cứu thảo luận. Một số nguồn cho rằng ông là kiến trúc sư hoặc người chịu trách nhiệm chính, trong khi có giả thuyết cho rằng ông còn đóng vai trò tài trợ hoặc bảo trợ cho công trình.
Điều đáng chú ý là tên của Sostratus đã trở thành một phần trong câu chuyện lịch sử của Hải đăng Alexandria. Công trình không chỉ được nhớ đến vì quy mô mà còn vì sự kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng, kiến trúc và chức năng hàng hải.
Mục đích của việc xây dựng Hải đăng Alexandria
Mục đích quan trọng nhất của Hải đăng Alexandria là hỗ trợ tàu thuyền xác định vị trí và đi vào cảng an toàn hơn.
Vào thời cổ đại, Alexandria là một cảng biển lớn. Các tàu buôn từ nhiều khu vực của Địa Trung Hải thường xuyên cập cảng để trao đổi hàng hóa. Trong điều kiện chưa có hệ thống định vị hiện đại, thủy thủ phải dựa vào các địa hình tự nhiên, các công trình ven biển và tín hiệu ánh sáng để xác định hướng đi.
Một tòa tháp khổng lồ được đặt tại cửa cảng sẽ trở thành một dấu mốc nổi bật từ xa. Ban ngày, hình dáng và màu sắc của công trình giúp thủy thủ nhận biết vị trí. Ban đêm, ngọn lửa trên đỉnh có thể đóng vai trò như tín hiệu dẫn đường.
Các nguồn cổ đại cho biết ánh sáng được tạo ra từ một ngọn lửa ở khu vực phía trên của tháp. Một số mô tả về sau còn đề cập đến việc sử dụng gương kim loại đánh bóng để phản chiếu ánh sáng ra xa. Tuy nhiên, chi tiết về hệ thống gương và khả năng phản chiếu ánh sáng chính xác đến đâu vẫn chưa thể xác nhận chắc chắn.
Chiều cao thực sự của Hải đăng Alexandria
Chiều cao chính xác của Hải đăng Alexandria vẫn là một vấn đề gây tranh luận. Nhiều nghiên cứu hiện đại ước tính công trình cao hơn 100 mét. Một số nguồn đưa ra những con số khác nhau, có thể dao động khoảng 100–140 mét tùy cách tính và mô hình tái dựng.
Dù con số chính xác là bao nhiêu, một điều gần như chắc chắn là Hải đăng Alexandria cực kỳ cao so với tiêu chuẩn của thời cổ đại.
Trong nhiều thế kỷ, nó nằm trong số những công trình nhân tạo cao nhất thế giới, chỉ đứng sau hoặc gần sát Kim tự tháp Giza về quy mô chiều cao. Bảo tàng Ai Cập mô tả Hải đăng Alexandria cao hơn 300 feet và từng thuộc nhóm những công trình nhân tạo cao nhất trên thế giới.
Điều này càng đáng kinh ngạc khi công trình được xây dựng vào thời kỳ con người chưa có máy móc xây dựng hiện đại.
Kiến trúc ba tầng độc đáo
Hải đăng Alexandria được cho là có cấu trúc gồm ba phần chính, với kích thước giảm dần khi lên cao. Phần dưới có dạng hình vuông hoặc gần vuông. Phần giữa có dạng bát giác. Phần trên có dạng hình tròn hoặc cấu trúc gần tròn. Cách bố trí này tạo nên một hình dáng vừa vững chắc ở phía dưới vừa thanh thoát khi vươn lên cao.
Phần đế lớn giúp công trình chịu được trọng lượng khổng lồ của các tầng phía trên. Khi càng lên cao, diện tích công trình thu nhỏ, giảm trọng lượng và tạo ra dáng tháp nổi bật.
Một số mô tả cổ và tài liệu thời Trung cổ cho rằng công trình có các lối đi, cầu thang và đường dốc để con người có thể đưa nhiên liệu lên khu vực phía trên.
Tuy nhiên, không có bản vẽ kiến trúc nguyên gốc hoàn chỉnh nào còn tồn tại. Vì vậy, những hình ảnh Hải đăng Alexandria ngày nay chủ yếu là các bản phục dựng dựa trên việc kết hợp nhiều nguồn tư liệu.
Vật liệu xây dựng Hải đăng Alexandria
Hải đăng được xây dựng chủ yếu từ đá và vật liệu xây dựng có độ bền cao. Màu sáng của đá khiến công trình nổi bật dưới ánh nắng Địa Trung Hải.
Theo các mô tả cổ, tháp có vẻ ngoài sáng màu và dễ quan sát từ xa. Đây là một đặc điểm rất hữu ích đối với một công trình có nhiệm vụ làm dấu mốc hàng hải.
Việc xây dựng một tòa tháp cao hơn 100 mét trên một đảo nhỏ cũng đòi hỏi nền móng đặc biệt chắc chắn. Các kỹ sư cổ đại phải tính toán tải trọng, khả năng chịu gió, tác động của sóng biển và sự ổn định của nền móng.
Những yêu cầu này cho thấy Hải đăng Alexandria không chỉ là sản phẩm của nghệ thuật kiến trúc mà còn là minh chứng cho trình độ kỹ thuật của thời kỳ Hy Lạp hóa.
Ngọn lửa trên đỉnh hải đăng
Một trong những đặc điểm nổi tiếng nhất của Hải đăng Alexandria là ngọn lửa được duy trì trên khu vực cao nhất của công trình.
Ban đêm, ngọn lửa tạo ra một tín hiệu trực quan cho các thủy thủ. Ban ngày, bản thân tòa tháp đã đóng vai trò như một dấu mốc khổng lồ.
Một số nguồn cổ đại và thời Trung cổ đề cập đến việc sử dụng gương bằng kim loại được đánh bóng để tăng khả năng nhìn thấy ánh sáng. Những câu chuyện về chiếc gương có thể phản chiếu ánh sáng đi rất xa đã góp phần tạo nên hình ảnh huyền thoại của Hải đăng Alexandria. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu vẫn thận trọng với những chi tiết không thể kiểm chứng trực tiếp.
Dù chiếc gương có thực sự hoạt động theo cách được mô tả hay không, hệ thống lửa trên đỉnh vẫn cho thấy người cổ đại đã hiểu rõ giá trị của ánh sáng trong việc định hướng tàu thuyền.
Thời gian tồn tại của Hải đăng Alexandria
Hải đăng Alexandria được xây dựng vào đầu thế kỷ III trước Công nguyên và tồn tại qua nhiều triều đại, nhiều cuộc biến động chính trị và những thay đổi lớn của thế giới Địa Trung Hải.
Trong thời gian đó, Alexandria lần lượt chịu ảnh hưởng của vương triều Ptolemaios, La Mã, Byzantine và các chính quyền Hồi giáo thời Trung cổ.
Công trình không sụp đổ ngay lập tức mà bị hư hại dần qua nhiều thế kỷ. Những trận động đất mạnh đã gây ra các đợt phá hủy nghiêm trọng.
Theo các tài liệu lịch sử, những trận động đất trong khoảng thế kỷ X đến XIV đã liên tục làm suy yếu Hải đăng. Một số phần bị sụp đổ, sau đó được sửa chữa hoặc xây dựng lại. Cuối cùng, công trình không còn giữ được hình dáng ban đầu.
Biến cố của Hải đăng alexandria
Sau nhiều trận động đất, phần còn lại của Hải đăng tiếp tục bị tháo dỡ và tái sử dụng. Khoảng thế kỷ XV, Sultan Qaitbay cho xây dựng một pháo đài trên địa điểm cũ của Hải đăng. Những khối đá còn lại của công trình cổ được cho là đã được sử dụng trong quá trình xây dựng pháo đài. Bảo tàng Ai Cập cũng cho biết địa điểm Hải đăng sau đó gắn với pháo đài Qaitbay.
Điều này khiến việc tìm kiếm dấu tích của Hải đăng trên đất liền trở nên khó khăn. Tuy nhiên, một phần đáng kể các mảnh vỡ đã rơi xuống biển. Qua nhiều thế kỷ, những khối đá ấy nằm dưới đáy cảng Alexandria, chờ đến khi khảo cổ học hiện đại phát hiện.
Hải đăng Alexandria và bài học về kỹ thuật cổ đại
Điều khiến Hải đăng Alexandria trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở vẻ đẹp mà còn ở câu hỏi: làm thế nào con người cách đây hơn 2.000 năm có thể xây dựng một tòa tháp khổng lồ như vậy?
Việc vận chuyển các khối đá lớn, xây dựng nền móng trên một vị trí ven biển, đưa vật liệu lên độ cao lớn và duy trì một ngọn lửa thường xuyên đều là những thách thức rất lớn.
Công trình chứng minh rằng kỹ thuật xây dựng thời cổ đại đã đạt trình độ đáng kinh ngạc. Những người thợ không có cần cẩu hiện đại, động cơ diesel hay thiết bị định vị bằng vệ tinh nhưng vẫn có khả năng tổ chức một dự án quy mô lớn. Hải đăng vì thế là minh chứng cho năng lực tổ chức, kỹ thuật và sáng tạo của các xã hội cổ đại.
Những dấu tích còn lại của Hải đăng Alexandria ngày nay
Ngày nay, du khách không thể nhìn thấy một tòa tháp cao hàng trăm mét như thủy thủ thời cổ đại từng thấy. Những gì còn lại chủ yếu là các dấu tích khảo cổ dưới nước và những phần vật liệu được tái sử dụng trong các công trình về sau.
Các khối đá dưới đáy cảng Alexandria có giá trị đặc biệt đối với khảo cổ học. Chúng giúp các nhà nghiên cứu từng bước giải mã vị trí và cấu trúc của kỳ quan.
Việc phát hiện những tàn tích này cũng cho thấy khảo cổ học dưới nước đóng vai trò rất quan trọng trong việc nghiên cứu những thành phố cổ nằm ven biển.
Kết luận
Hải đăng Alexandria là một trong những công trình vĩ đại nhất của thế giới cổ đại. Những tin tức trên đây đã cho thấy, Hải đăng đã được xây dựng trên đảo Pharos bên ngoài cảng Alexandria, công trình vừa có chức năng dẫn đường cho tàu thuyền vừa thể hiện sức mạnh, sự giàu có và trình độ kỹ thuật của vương triều Ptolemaios.
Nguồn: Sưu tầm
